Racibórz i powiat przed plebiscytem 20.03. 1921 roku cz. 2

Racibórz i powiat przed plebiscytem 20.03. 1921 roku cz. 2

Po II powstaniu śląskim (19/20.08 – 25.08.1920) i rozwiązaniu niemieckiej policji SiPo (Siecherheits Polizei) sytuacja  na Górnym Śląsku nieco się uspokoiła. Bojówki niemieckie i polskie zaprzestały napadów na lokalne komisariaty plebiscytowe przeciwnika. W okresie do plebiscytu w marcu 1921 roku dochodziło do mordów na aktywistach plebiscytowych obydwu stron. Nadal dochodziło do bijatyk na wiecach i imprezach organizowanych przez przeciwne strony.

Na wiece Niemców Polacy wysyłali bojówkarzy, którzy wywoływali awantury i odwrotnie. Gazety obydwu stron prześcigały się w donoszeniu o terrorze przeciwnika, ale wyczyny własnych stronników już pomijały. Gdy obydwie strony, zdaniem Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej w Opolu (MKR miała siedzibę w budynku Rejencji Opolskiej – zniszczony w 1945 roku, dzisiaj jest tam skwer i Pomnik Bojownikom o Polskość Śląska Opolskiego, zwany babą na byku) przesadzały, na obszarze plebiscytowym ogłaszano stan oblężenia i wydawano zakaz organizowania zgromadzeń, przemieszczania się, godzinę policyjną, a także cenzurowano gazety. MKR wielokrotnie musiał ogłaszać  stan oblężenia w całej Rejencji Opolskiej bądź w pojedynczych powiatach.

Po powstaniu komisariatów plebiscytowych (luty 1920) i ich organizacji, od połowy 1920 roku rozpoczęła się walka o głosy za Polską albo Niemcami. Toczyła się ona na wiecach, w kościołach, gazetach i poprzez plakaty i ulotki. Z tamtych czasów zachowało się wiele ulotek obydwu stron, które miały przekonywać – zwłaszcza niewykształconych chłopów i robotników – do zalet lub wad pozostania w Niemczech lub przyłączenia do Polski. Obydwie strony sugestywnymi obrazami nader często kłamały albo obiecywały przysłowiowe „gruszki na wierzbie”.

Do dziś w świadomości wielu Górnoślązaków pozostaje słynna „krowa Korfantego” jako symbol obietnic wyborczych. Korfanty, polski Komisarz Plebiscytowy, obiecał każdemu kto zagłosuje za Polską krowę i ziemię z parcelacji niemieckich majątków. Wielu uwierzyło, stąd do nie brak Ślązaków, którzy czekają na spełnienie przez Polskę tej obietnicy! Niemcy – rzecz jasna – wyśmiewali to i w rysunkach satyrycznych dyskredytowali Korfantego. Polska z kolei akcentowała antypolską politykę Prus i wyzysk polskiego chłopa oraz robotnika.

Korfanty to postać kontrowersyjna, do dziś przez jednych kreowana na zbawcę Górnego Śląska i najważniejszego orędownika sprawy polskiej, a przez innych na największego szkodnika. W 1919 roku, będąc posłem do Reichstagu, zetknął się z księdzem Carlem Ulitzka, od którego miał skopiować na swoje potrzeby ideę autonomicznego Górnego Śląska. Polski Sejm 15 lipca 1920 roku uchwalił „Statut Organiczny Województwa Śląskiego”. W listopadzie 1920 roku Niemcy wysunęli projekt powstania odrębnego Landu Oberschlesien, ale został odrzucany (w referendum 1922 roku tylko 9% uprawnionych do głosowania opowiedziało się za powstaniem Landu). Ślązacy w niemieckiej części Górnego Śląska woleli, by ich Oberschlesien pozostało częścią Kraju Związkowego Prusy (Niemcy były republiką federacyjną).

Korfanty uchodzi też za inicjatora pomysłu, by do udziału w plebiscycie dopuścić tych, którzy urodzili się na Górnym Śląsku, ale z niego wyemigrowali, np. do Zagłębia Ruhry. Ttakże przywódca polskich narodowców Roman Dmowski – przedstawiciel Polski na konferencji paryskiej – to postulował. Strona Polska liczyła, że emigranci będą głosować w miejscach zamieszkania, np. w Zagłębiu Ruhry, które było okupowane przez Francuzów.

W 1920 roku, gdy ustalano warunki plebiscytu, projekt ten przedstawił Radzie Ambasadorów prof. Eugeniusz Romer. Przy pomocy Francuzów pomysł zaakceptowano (oficjalnie 24.01.1921 roku) i emigranci  mogli wziąć udział w głosowaniu, ale musieli się stawić w miejscach skąd pochodzili na Górnym Śląsku.

Wykorzystali to Niemcy i zorganizowali przyjazd emigrantów na plebiscyt. Gdy strona polska zorientowała się, że przysporzy to więcej głosów Niemcom, zaczęła protestować, najgłośniej Korfanty.  W listopadzie 1920 roku na wiecu w Oleśnie miał wzywać, by „emigrantów przegnać jak psów do lasów i tam zatłuc”. Strona niemiecka usiłowała wykorzystać te słowa, podobnie jak i wiele innych przypisywanych mu naruszeń uregulowań prawnych dotyczących obszaru i kampanii plebiscytowej, dążąc do wydalenia Korfantego z obszaru plebiscytowego.

30 grudnia 1920 r. Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku postanowiła, że uprawnionymi do głosowania zostaną osoby, które 1 stycznia 1921 r. miały ukończony 20 rok życia oraz: urodziły się i mieszkają w obrębie obszaru plebiscytowego (kategoria A); urodziły się w obrębie obszaru plebiscytowego, ale już tam nie zamieszkują (kategoria B); tzw. emigranci, nie urodziły się w obrębie obszaru plebiscytowego, ale osiedliły się tam przed dniem 1 stycznia 1904 r. (kategoria C); przed rokiem 1920 zostały przez władze niemieckie wysiedlone z obszaru plebiscytowego (kategoria D). 

Strona polska starała się by MKR jak najpóźniej ogłosił termin plebiscytu, licząc, że utrudni to przyjazd emigrantów. W początku 1921 roku Korfanty ciągle przebywał w Opolu w towarzystwie szefa MKR, generała Le Rond.  Dopiero 27 lutego 1921 roku biuletyn MKR ogłosił termin plebiscytu na Niedzielę Palmową 20 marca 1921 roku. W ciągu trzech tygodni musiano wszystko zorganizować. Wybrać komisje plebiscytowe, przygotować karty do głosowania i sprowadzić emigrantów do miejsc gdzie mieli głosować. Musiano ich przewieźć i znaleźć miejsce zakwaterowania.

Ze strony niemieckiej przygotowaniami do transportu emigrantów, ich zakwaterowaniem i wyżywieniem zajmowały się „Vereinigten Verbänden Heimattreuer Oberschlesier“ (VVHO, Zjednoczone Związki Wiernych Ojczyźnie Górnoślązaków), którymi kierował Adolf Kaschny z Raciborza. Organizowaniem transportu i przyjęcia emigrantów zajmował się Oberlandesgerichtsrat Ernst a w powiecie raciborskim Landgerichtsrat Bandmann. Do głosowania w plebiscycie zgłosiło się ponad 180 tys. górnośląskich emigrantów, którzy chcieli zagłosować za Niemcami i tych trzeba było tu przywieźć. W ciągu tych trzech tygodni VVHO zorganizował 215 pociągów z całych Niemiec, które przybyły wciągu tygodnia przed plebiscytem.

Strona polska zdołała zorganizować 15 pociągów z Polski tych, którzy chcieli zagłosować za przyłączeniem do niej. Przywiozły one 10 000 Polaków, głównie z Kongresówki.

Emigrantom z terenu Niemiec władze zapewniały bezpłatną podróż, zakwaterowanie i wyżywienie. Dodatkowo każdy zatrudniony mógł uzyskać odszkodowanie za utracony czas pracy, jeśli po powrocie okazał przywiezioną z sobą kartkę „Polska – Polen”, co potwierdzało zagłosowanie za pozostawieniem obszaru plebiscytowego w granicach Niemiec. Emigranci zostali serdecznie przyjęci przez zwolenników pozostania przy Niemczech.

Znów pojawiły się oskarżenia. Ze strony niemieckiej, że strona polska rozpętała kampanię nienawiści przeciw „bandom niemieckich emigrantów”. Bojówki polskie – jak donoszono – miały na nich napadać, rabować, a zdarzyły się ponoć przypadki ostrzeliwania pociągów i podpalania baraków, w których kwaterowano przybyłych. Na wiecach protestacyjnych domagano się wykluczenia emigrantów z głosowania i wzywano ludność polską, aby odmawiała im udzielenia schronienia i żywności. Takie same zarzuty padały ze strony polskiej w stronę Niemców.

Kontroler powiatowy Raciborza, major Carlo Invrea, wobec narastających aktów agresji wobec emigrantów 3 marca ogłosił stan oblężenia w powiecie. Zakazano wieców i zgromadzeń a na drogach ustawiono posterunki kontrolne. Naczelnicy gmin zostali zobowiązani do udostępnienia pomieszczeń dla emigrantów w szkołach i restauracjach, jeżeli zabraknie dla nich kwater prywatnych. Za niewykonanie tych poleceń groziły dotkliwe kary.

W ciągu tygodnia przed plebiscytem do Raciborza przybyło 5.819 emigrantów chcących głosować za Niemcami. Byli to urodzeni tu Niemcy, Ślązacy, Morawiacy, Żydzi i Polacy. Miejscowi organizowali dla nich przyjęcia, koncerty, przedstawienia teatralne, pochody z pochodniami. Mnożyły się oskarżenia Polaków o kontynuowanie akcji nienawiści do emigrantów. W tygodniu przed plebiscytem z Raciborza i obszaru plebiscytowego wyrzucono polskiego zastępcę Podkomisarza Plebiscytowego Romana Strzodę.

W atmosferze wielkiego napięcia przyszedł dzień plebiscytu – 20 marca. Powiat raciborski ziemski i miejski były w VI Okręgu Plebiscytowym wraz z powiatem rybnickim. Umieszczenie w okręgu z rybnickim miało później wpływ przy weryfikacji wyników plebiscytu. Doprowadziło do późniejszego oderwania części powiatu raciborskiego. Gdyby raciborski był w osobnym okręgu, to najprawdopodobniej do tego by nie doszło.

Z udziału w plebiscycie były wykluczone gminy: Hać, Nowa Wioska i Owsiszcze. O ich przynależności miała zdecydować po podziale Górnego Śląska komisja graniczna. W sąsiednim powiecie głubczyckim przeprowadzono plebiscyt, ale większość tego obszaru, w przypadku przyłączenia Górnego Śląska do Polski, miała być przyłączona do Czechosłowacji.

20 marca 1920 roku, w Niedzielę Palmową, lokale plebiscytowe otwarto o godzinie 8 rano i zamknięto o godzinie 20 wieczorem. Na całym Górnym Śląsku tłumy wzięły w głosowaniu. Nawet osoby stare i schorowane przywożono autami czy furmankami do komisji plebiscytowych.

Na Górnym Śląsku 97% uprawnionych do głosowania  wzięło udział w plebiscycie. Głosujący w lokalach plebiscytowych otrzymywali 2 białe karty: „Polska – Polen” i „Deutschland – Niemcy”. Wrzucali do urny jedną a drugą mieli zniszczyć. Karty do głosowania emigrantów były w kolorze czerwonym.

W powiecie raciborskim na 45.053 uczestniczących w głosowaniu 18.518 osób, czyli 41,1 % oddało głosy za Polską, natomiast 26.349 –  58,5 % za Niemcami. W Raciborzu głosowało 24.675 osób przy frekwencji 97,4 %. Oddano 2227 (9 %) głosów za Polską i 22.291 (90,3 %) za Niemcami. – Niżej szczegółowe wyniki głosowania w poszczególnych gminach.

Gdy nazajutrz ogłoszono tymczasowe wyniki i okazało się, że Polska przegrała ten plebiscyt, w gazetach polskich pojawiły się masowo doniesienia o rzekomych aktach przemocy wobec głosujących Polaków. Niemiecka strona zarzucała z kolei przemilczanie niewygodnych na Polaków faktów. Polskie gazety, np. „Nowiny Raciborskie”, miały pomijać informacje, że w wioskach na prawym brzegu Odry, gdzie większość była za Polską, polscy bojówkarze sprawdzali jaką kartę wyniesiono z lokalu plebiscytowego. Jak była to karta „Polska – Polen” (co oznaczało głosowanie za Niemcami) głosującego pobito. W tej atmosferze – jak dowodzono – tylko nieliczni decydowali się na oddanie głosu za Niemcami. Rozpoczęło się szukanie winnych przegranej. Uznano, że zdecydowali o tym emigranci. Stanowisko to podtrzymywane jest często we współczesnej literaturze. Atmosfera po plebiscycie była napięta. 23 marca zamordowano w Zabełkowie niemieckiego działacza plebiscytowego nauczyciela Görlicha.

Strona polska spodziewała się porażki w plebiscycie i nie zamierzała respektować jego wyniku. Już w styczniu 1921 roku w Poznaniu opracowano plany kolejnego powstania, a 13 marca (tydzień przed plebiscytem) rozesłano instrukcje do lokalnych dowódców tajnej POW GS. W kwietniu wyznaczono termin powstania na 3 maja. Rozkazy rozesłano tydzień wcześniej, choć później podkreślano, ze zryw nastąpił spontanicznie. Powstańcy polscy zajęli większość prawobrzeżnej części Górnego Śląska i oblegali lewobrzeżny Racibórz. Miasta i linii frontu na Odrze broniły niemieckie oddziały Selbstschutzu i wojska włoskie.

W obliczu klęski powstańców w bitwie pod Górą Św. Anny wojska rozjemcze rozdzieliły walczące strony w połowie czerwca 1921 roku. Rozpoczęto pertraktacje w sprawie podziału Górnego Śląska. W czerwcu 1922 roku podzielono go pomiędzy Polskę i Niemcy. Podział dotknął też powiat raciborski. Odłączono od powiatu raciborskiego i przyłączono do Polski 21 gmin i 19 obszarów dworskich na prawym brzegu Odry, obejmujących 127,36 km kw. i 16.022 mieszkańców. Po utracie Kraiku Hulczyńskiego raciborski powiat ziemski utracił kolejne 25% swojego terytorium.

Oprac. Christoph Sottor

Wyniki głosowania w gminach i w obszarach dworskich powiatu raciborskiego:

Gminy wiejskie:

Adamowice  234 Polska  189 Niemcy  77 emigrantów
Chałupki  39 Polska  262 Niemcy  129 emigrantów
Babice  436 Polska  496 Niemcy  124 emigrantów
Bełsznica  302 Polska  117 Niemcy  71 emigrantów
Bieńkowice  598 Polska  581 Niemcy  148 emigrantów
Bluszczów  264 Polska  95 Niemcy  86 emigrantów
Bogunice  106 Polska  91 Niemcy  53 emigrantów
Bojanów  77 Polska  357 Niemcy  77 emigrantów
Bolesław  62 Polska  305 Niemcy  55 emigrantów
Borucin  20 Polska  793 Niemcy  169 emigrantów
Brzeźnica  310 Polska  168 Niemcy  49 emigrantów
Budziska  382 Polska  76 Niemcy  50 emigrantów
Buków  176 Polska  50 Niemcy  35 emigrantów
Czerwięcice  29 Polska  55 Niemcy  16 emigrantów
Cyprzanów  32 Polska  103 Niemcy  20 emigrantów
Ligota Książęca  89 Polska  29 Niemcy  7 emigrantów
Ligota Tworkowska  131 Polska  36 Niemcy  35 emigrantów
Gamów  252 Polska  148 Niemcy  30 emigrantów
Gajowice  81 Polska  27 Niemcy  3 emigrantów
Grzegorzowice  227 Polska  137 Niemcy  30 emigrantów
Gorzyce  698 Polska  270 Niemcy  288 emigrantów
Pietrowice Wielkie  55 Polska  1772 Niemcy  387 emigrantów
Kuźnia Raciborska  716 Polska  695 Niemcy  295 emigrantów
Brzezie  733 Polska  707 Niemcy  242 emigrantów
Janowice  52 Polska  262 Niemcy  58 emigrantów
Kamień  108 Polska  42 Niemcy  34 emigrantów
Gorzyczki  420 Polska  150 Niemcy  118 emigrantów
Pietraszyn  13 Polska  433 Niemcy  134 emigrantów
Kornica  79 Polska  133 Niemcy  60 emigrantów
Kornowac   211 Polska   67 Niemcy   28 emigrantów
Krzanowice  69 Polska  2134 Niemcy  424 emigrantów
Krzyżanowice  350 Polska  557 Niemcy  262 emigrantów
Lasoki  129 Polska  21 Niemcy  8 emigrantów
Lekartów  53 Polska  211 Niemcy  45 emigrantów
Łęg  143 Polska  185 Niemcy  20 emigrantów
Lubomia  897 Polska  408 Niemcy  281 emigrantów
Łubowice  123 Polska  39 Niemcy  2 emigrantów
Maków  146 Polska  394 Niemcy  83 emigrantów
Markowice  585 Polska  590 Niemcy  106 emigrantów
Nędza  193 Polska  472 Niemcy  88 emigrantów
Nieboczowy  298 Polska  79 Niemcy  42 emigrantów
Miedonia  158 Polska  84 Niemcy  27 emigrantów
Ocice Górne  25 Polska  179 Niemcy  43 emigrantów
Odra  87 Polska  76 Niemcy  25 emigrantów
Olza  275 Polska  185 Niemcy  133 emigrantów
Ostróg  404 Polska  2945 Niemcy  543 emigrantów
Pawłów  271 Polska  353 Niemcy  94 emigrantów
Pogrzebień  238 Polska  112 Niemcy  62 emigrantów
Krowiarki  27 Polska  474 Niemcy  158 emigrantów
Ponięcice  32 Polska  138 Niemcy  27 emigrantów
Raszczyce  344 Polska  193 Niemcy  55 emigrantów
Gródczanki   1 Polska  108 Niemcy  43 emigrantów
Rogów  457 Polska  182 Niemcy  92 emigrantów
Roszków  146 Polska  175 Niemcy  100 emigrantów
Ruda  179 Polska  34 Niemcy  13 emigrantów
Rudyszwałd  115 Polska  354 Niemcy  136 emigrantów
Rudnik  202 Polska  368 Niemcy  115 emigrantów
Samborowice  25 Polska  487 Niemcy  86 emigrantów
Żerdziny  134 Polska  94 Niemcy  32 emigrantów
Ciechowice  169 Polska  69 Niemcy  15 emigrantów
Szonowice  58 Polska  163 Niemcy  36 emigrantów
Szymocice  80 Polska  42 Niemcy  8 emigrantów
Strzybnik  100 Polska  101 Niemcy  40 emigrantów
Sławików  181 Polska  153 Niemcy  59 emigrantów
Solarnia   369 Polska   68 Niemcy   21 emigrantów
Studzienna  462 Polska  689 Niemcy  84 emigrantów
Sudół  172 Polska  284 Niemcy  41 emigrantów
Syrynia  792 Polska  196 Niemcy  134 emigrantów
Tworków  480 Polska  909 Niemcy  257 emigrantów
Uchylsko  126 Polska  15 Niemcy  27 emigrantów
Turze  923 Polska  213 Niemcy  95 emigrantów
Kobyla  318 Polska  90 Niemcy  58 emigrantów
Wojnowice  161 Polska  511 Niemcy  128 emigrantów
Zabełków  388 Polska  368 Niemcy  182 emigrantów
Zawada Książęca  203 Polska  257 Niemcy  31 emigrantów

Obszary dworskie

Babice  13 Polska  59 Niemcy  14 emigrantów
Bluszczów  45 Polska  12 Niemcy  brak emigrantów
Borucin  1 Polska  57  Niemcy  2 emigrantów
Brzeźnica  23 Polska  35 Niemcy  27 emigrantów
Buków  21 Polska  25 Niemcy  16 emigrantów
Czerwięcice  19 Polska  95 Niemcy  18 emigrantów
Grabówka  49 Polska  15 Niemcy  5 emigrantów
Gorzyce  47 Polska  27 Niemcy  4 emigrantów
Kuźnia Raciborska  23 Polska  55 Niemcy  3 emigrantów
Brzezie  5 Polska  35 Niemcy  1 emigrant
Kornica 3 Polska 62 Niemcy brak emigrantów
Kornowac  86 Polska  48 Niemcy  26 emigrantów
Krzyżanowice  45 Polska  49 Niemcy  brak emigrantów
Łubowice  17 Polska  41 Niemcy  20 emigrantów
Maków  5 Polska  112 Niemcy  32 emigrantów
Miedonia  11 Polska  55 Niemcy  10 emigrantów
Pawłów  3 Polska  66 Niemcy  19 emigrantów
Krowiarki  2 Polska  200 Niemcy  brak emigrantów
Ponięcice  2 Polska  83 Niemcy  18 emigrantów
Pruski Bogumin  1 Polska  69 Niemcy  15 emigrantów
Racibórz zamek  17 Polska  147 Niemcy  5 emigrantów
Gródczanki  brak głosów za Polską  38 Niemcy  6 emigrantów
Roszków  18 Polska  85 Niemcy  24 emigrantów
Rudnik  3 Polska  94 Niemcy  8 emigrantów
Szonowice  8 Polska  78 Niemcy  19 emigrantów
Strzybnik  19 Polska  118 Niemcy  37 emigrantów
Sławików  7 Polska  102 Niemcy  26 emigrantów
Tworków  5 Polska     93    Niemcy    brak emigrantów

WAW
Opublikowane przez
WAW
Dołącz do dyskusji

WAW

WAW

Wydawca, redaktor naczelny - zapraszam do kontaktu autorów oraz czytelników pod adresem mailowym ziemia.raciborska@gmail.com